در این امر هیچ شکی نیست که ؛ حکومت ملی آذربایجان در طول یکسال حیات خود مصدر خدمات فرهنگی زیادیبود که دوست و دشمن به آن معترف اند. این دولت مستعجل در دوازدهم شهریور 1324 بیانیه خود را صادر و در21 آذر 1324 رسما به فعالیت پرداخته و بعد از یکسا ل با یورش وحشیانه نیروهای نظامی شاه مخلوع و به خاک و خون کشیده شدن هزاران نفر آذربایجانی ؛ سقوط کرد . در این مجال پرداختن به کارهای حکومت ملی نمی تواند عملی باشد و همان بهتر که این مهم به افراد خبره واگذار گردد . اما بی انصافی است که یکی از مهمترین اقداماتحکومت ملی آذربایجان را نادیده گرفت...
در این امر هیچ شکی نیست که ؛ حکومت ملی آذربایجان در طول یکسال حیات خود مصدر خدمات فرهنگی زیادیبود که دوست و دشمن به آن معترف اند. این دولت مستعجل در دوازدهم شهریور 1324 بیانیه خود را صادر و در21 آذر 1324 رسما به فعالیت پرداخته و بعد از یکسا ل با یورش وحشیانه نیروهای نظامی شاه مخلوع و به خاک و خون کشیده شدن هزاران نفر آذربایجانی ؛ سقوط کرد . در این مجال پرداختن به کارهای حکومت ملی نمی تواند عملی باشد و همان بهتر که این مهم به افراد خبره واگذار گردد . اما بی انصافی است که یکی از مهمترین اقداماتحکومت ملی آذربایجان را نادیده گرفت .به نظر راقم یکی از مهمترین کارهای انجام یافته حکومت ملی آذربایجان تاسیس دانشگاه تبریز بود که در منطقه ای به بزرگی آذربایجان بسیار جدی و ضروری می نمود . متاسفانه عده ای بي اطلاع تاريخ از چه رو تاسیس این دانشگاه را به سال 1326 دانسته و نوشته اند . حال آنکه برابر اسناد و مدارکموجود در کتابها و نیز روزنامه آذربایجان ؛ دانشگاه تبریز به موجب فرمان مورخه 9/10/ 24 حکومت ملی در سال 1325 شمسی رسما افتتاح و شروع به کار نموده است . اين منطقه چون از شعور سياسي – اجتماعي بالايي برخوردار بود گه – گاهي در دانشگاهسر و صداها و به عبارتي اعتراضاتي به رژيم مي شد . گاهي شدت اين اعتراضاتي به حدي مي رسيد كه مسئولين مملكت پا در مياني مي كردند . مانند اعتراض سال 1346 كه تصميم گرفته مي شود دربهاي دانشگاه بسته مي شود اما همين كه شاه اين گزارش گونه ها را مي ديد لب به اعتراض مي گشود . در يكي از اين گزارشها كه به توسط امير عباس هويدا به شاه ارائه گرديده بود او سخت بر آشفته و فوق العاده عصباني شده و گفته بود ( چطور مي توان توجيه كرد دانشگاهي را كه پيشه وري تاسيس كرده است ما آنرا منحل كنيم )
جالب است که بدانیم این دانشگاه در بدو تاسیس شامل سه دانشکده بود . پزشکی که مدت تحصیل شش سال بود کشاورزی و تعلیم و تربیت ( که دارای چهار شعبه به ترتیب زیر بود 1- زبان و ادبیات 2- تاریخ و جغرافیا 3- فیزیک و ریاضیات 4- شیمی و طبیعیات که دوره تحصیل در این دانشکده 3 سال بود ) که اصطلاحا طب ؛ فلاحت و تعلیم و تربیت گفته می شد . اولین رئیس دانشگاه تبریز نیز دکتر نصرت الله جهانشاهلو بود که
(دکتر نصرت الله جهانشاهلو اولین رئیس دانشگاه تبریز)
اکنون نیز در حال حیات بوده و گویا در کشور آلمان به گذران زندگی مشغول است . شش ماه جهت گشایش ؛ اقدامات اولیه و تدوین کتب درسی برای دانشجویان آذربایجانی وقت صرف و در سال جدید دانشجویان با خیال آسوده و فراخ با ل به سر کلاسها رفتند . در مدت شش ماه معلمین و اساتید چندی نیز جهت تدریس در کلاسها انتخاب شده و سایر ملزومات نیز به تدریج تهیه گردیدند. استادان از پزشکان؛ دبیران با سابقه و سرشناس تبریز و مهندسین برگزیده شده بودند . تنها یک نفر استاد ریاضیات عالی از باکو استخدام شده بود . پیشه وری در رشته زبان و ادبیات و ادبیات کلاسیک تدریس می کرد . دروس در تمام کلاس ها به زبان آذربایجانی بود و درس زبان آذربایجانی برای همه رشته ها اجباری بود. استاد این درس زنده یاد گنجعلی صباحی بود که در مدیریت داخلی دانشکده هم فعالیت می کرد . اوقات درس دانشگاه از ساعت 2 تا 8 بعد از ظهر بود . به این ترتیب استادان شاغل و آن دسته از دانشجویان که شاغل بودند می توانستند به کار و درس خود برسند . برای مخارج دانشگاه حکومت ملی یک میلیون تومان پول پرداخت کرده بود.
کلنگ زنی دانشگاه در 22/3/25 اجرا گردید . در این مراسم مرحوم محمد علی صفوت تبریزی یکی از خدمت گذاران و معارف پروران آذربایجانی که خدمات فرهنگی اش اظهر من الشمس است به ایراد سخنرانی پرداخته و گفتند ؛ چند روز پیش جهت انتخاب زمین مناسب برای دانشگاه با حضور آقای پیشه وری به سوی مدخل شرقی شهر رفتیم . در مدخل شهر باغ قدیمی صاحب دیوان را دیدیم که دیوارهای ضخیم همانند قلعه ها داشت و در آن ساختمان وحشت آوری قرار داشت .
این ساختمان را برای ما زندانی بنا کرده بودند تا واردین به شهر با دیدن بنا به خود بلرزند .این مدفنی بود که برای آزادی خواهان ساخته بودند .برای بنا ی این ساختمان مبلغ 400 هزار تومان قبل از جنگ خرج کرده بودند . نصف این پول را به جیب زده و نصف دیگر را هزینه کرده بودند . خلاصه ما وارد این ساختمان شدیم .آنجا را بازدید کردیم .. آقای پیشه وری پس از ملاحظه آنجا گفت ؛ من طرفدار زندان نیستم .من طرفدار مدرسه ام . مسافری که به شهروارد می شود نه زندان و بازداشتگاه بلکه باید مراکز علم وعرفان یعنی دارالفنون را ببیند .
در مراسم بازگشائی و افتتاح دانشگاه تبریز لیدر حکومت ملی آذربایجان میر جعفر پیشه وری از اهمیت دانشگاه صحبت و اضافه کرد که ؛ ما فرزندان دهقانان را از روستا ها به اینجا آورده و نسبت به تعلیم و تعلم آنها نهایت سعی و کوشش را خواهیم نمود . برای مخارج ابتدائی دانشگاه به جهت تامین لباس و سایرامکانات دانشجویان دو میلیون تومان و به جهت آماده سازی کلاسها 9 میلیون تومان اعتبار داده بودند .
به گزارش روزنامهوارها یت منتشره در برلین غربی ؛ پولی که حکومت ملی آذربایجان برای کمک دانشگاه اختصاص داده بود یک سوم بودجه را شامل می شد که در مقایسه با بودجه ی که رژیم شاهنشاهی برای کل آذربایجان اختصاص داده بود به مراتب بیشتر بود . دانشگاه تبریز در آن سالها به یک موسسه علمی پژوهشی و به امکانات آموزشی و رفاهی نیز تجهیز گردید . این دانشگاه ابتدا در محل دانشسرای پسران شروع به کار نموده ؛ یعد از چندین ماه نیز حکومت ملی بنای جدید دانشگاه را در محل فعلی بنیان نهاد . این بنا را در زمان رضا شاه چنانکه مذکور گردید برای تاسیس زندان به جهت زندانی کردن روشنفکران و نخبگان آذربایجان در نظر گرفته بودند که نام محل اش نیز باغ صاحب دیوان نام داشت. برای کمک به این بنا از ملت صادق آذربایجان که گاهی اوقات با توسل به زور مالیات می گرفتند چهار صد هزار تومان همخرج کرده بودند . با دیدن این عمل زشت دست اندر کاران حکومت ملی در بنای آنجا ؛ دانشگاه تبریز را تاسیس کردند و جوانان و جویندگان علم و دانش به جای زندان به دانشگاه رهسپار شدند .
جهت تحصیل در سال 1325 برای دانشکده پزشکی 60 نفر؛ تعلیم و تربیت 120 نفر و برای دانشکده کشاورزی 60 نفر دانشجو مورد قبول واقع شده بود . دانشجویان شهرستانی از اینکه کارمند بودند یا غیر کارمند در صورتی که در تبریز مسکن نداشتند و نیز دانشجویان بی بضاعت از تسهیلات شبانه روزی از مزایای خوابگاه و رستوران (صبحانه ؛ ناهار ، شام ) رایگان نیز استفاده می کردند .
خبرنگار روزنامه آذربایجان نیز در مرداد ماه 1325 به سراغ دکتر جهانشاهلو رئیس دانشگاه آذربایجان رفته و سوالاتی مبنی بر چگونکی تشکیل دانشگاه ؛ آشنائی با وضعیت آن و ... سوالاتی پرسیده بود . مخبر روزنامه می پرسد که برای آینده کدام دانشکده ها را در نظر گرفته اید؟ که رئیس دانشگاه وقت تبریز می گویدامسال برای ضرورت ها و احتیاجات مدنی ملتمان دانشکده های پداگوژی و طب را در نظر گرفته ایم. چرا که سلامتی و معارف جزء ضروری ترین احتیاج های ملت آذربایجان و آمال حکومت ملی آذربایجان می باشد . در سال بعد نیز دانشکده های داروسازی ؛ فنی و سایر رشته ها انشا الله دایر خواهد شد . سپس خبرنگار از استقبا ل مردم می پرسد که وی خاطر نشان می سازد ؛ از بدو تاسیس این دانشگاه چه جوانها و چه میان سالها با استقبال چشمگیر؛ ما را دلگرم کرده اند و هر روز تقاضاهایی مبنی بر ادامه تحصیل در رده های بالا به دست ما می رسد . تاسیس دانشگاه در دلهای مردم شور و شعف و شادی را به ارمغان آورده و آنها از این کار بسیار خرسند ند. چنانکه اشاره شداسم نویسی برای سال تحصیلی جدید( اول مهر ماه 1325)آغاز و از تاریخ 10 تیر ماه لغایت 15 مرداد ماه 25 انجام گرفت . آنهایی که دیپلم ششم متوسطه داشتند ، بدون کنکور و فارغ التحصیلان پنجم متوسطه و دانشسرای مقدماتی با گذراندن کنکور پذیرفته شدند . کنکور در شهریور ماه انجام گرفت و در موعد مقررکلاسها تشکیل یافت . در خاتمه ذكر يك مطلب خالي از لطف نيست . آن هم اسامي روساي دانشگاه تبريز از بدو تاسيس تا امروز كه به قرار زير مي باشند 1- دكتر نصرت الله جهانشاهلوي افشار 2- دكتر خانبابا بياني ( مولف كتاب غائله آذربايجان )3- منوچهر اقبال 4- سيد محمد سجادي 5- پروفسور محسن هشترودي ( فيزيكدان ؛ رياضيدانو اديب برجسته تبريزي )6- ناصر قلي اردلان 7 – محمد شفيع امين 8- عباسقلي گلشائيان 9- غلامعلي بازرگان ديلمقاني ( اين شخص در زمان حكومت ملي آذربايجان چندين مقاله در روزنامه آذربايجان به زبان تركي نوشته كه يكي از آنها در حق مرحوم سعيد سلماسي بود . ايشان همچنين چند يادداشت در مجله يادگار نيز نوشته بودند )10- سرتيپ محمد علي صفاري ( استاندار وقت سال 43 تا 46 ) 11- تقي سرلك ( استاندار وقت سال 1346) 12- هوشنگ منتصري كوهساري 13- منوچهر تسليمي 14- علي اكبر حسن علي زاده 15 – حميد زاهدي ( مولف چندين كتاب جغرافيايي ) 16 – محمد علي فقيه 17 – دكتر منوچهر مرتضوي ( مولف كتاب زبان ديرين آذربايجان ؛ مكتب حافظ و...)18- قباد فتحي ( بار اول به عنوان سرپرست دانشگاه در سال 57 و بعدها رئيس دانشگاه )19 –حبيب الله مجير مولوي 20 – ابوا لفتح ثقه الاسلامي ( از منسوبين شهيد نيكنام ثقه الاسلام تبريزي ) 21 – حسن باروقي 22- دكتر حسين صادقي شجاع 23 – دكتر حسين سيفلو ( برگزار كننده اولين كنگره زبان تركي با حضور استاد زنده ياد دكتر سيد محمد حسين شهريار؛ پروفسور حميد نطقي و ... )24 - دكتر گلابي 25- دكتر محمد حسين پور فيض 26 – دكتر دلال پور محمد 27 –دكتر سرور الدين
این حکومت به هنگام به قدرت رسیدن ؛ درب های معارف و مدارس را به روی خلق آذربایجان گشود و جالب اینکه ملت نیز از این امر خیر به نحو شایسته ای استقبال کردند . البته نیاکان و پدران آذربایجانیان صد ها سال قبل طعم شیرین علم را چشیده و مراکز علمی آموزشی را در موطن خود تاسیس کرده بودند که شهرت و آوازه آنها خیلی جاها را مسخر کرده بودند . مانند مجمع ربع رشیدی ؛ رصد خانه مراغه؛ مجموعه سلطانیه ؛ بنای مجلل غازان خان بنام شنب غازان یا شام قازان و ...
اکنون دانشگاه تبریز با پشت سر گذاشتن بیش از 6 دهه، جز فعال ترین ؛ بزرگترین و معتبرترین دانشگاههای کشورمی باشد که سالانه هزاران دانشجو از آنجا فارغ التحصیل شده و به خدمت جامعه در می آیند .
6- تاريخچه چهل ساله دانشگاه تبريز (اين تاريخچه نيز گويا تاسيس دانشگاه تبريز را 1326 مي نويسد. اگرچه اين كتاب به نظر نگارنده نرسيده ولي از معرفي كتاب فوق در مجله آدينه شماره 23 – 22 اردي بهشت 67 سود جسته ام . همچنين اسامي چهارتن از روساي دانشگاه را نيز از آقاي دكترسيروس برادران شكوهي پرسيده ام كه از ايشان نبز به جهت ارائه اين نامها سپاسگزارم. )
7- در سندي كه به نظر رسيده و با امضاء ديبائيان توقيع گشته آمده است
آقاي عبدالله مجاوري ارسباران مدرسه لرينين معلمي
31/6/25 تاريخلي نامه نين جوابيندا 25/ شهريور/25 تاريخيندن همان ايين آخرينه كيمي كه اينورستيه امتحانيندا شركت اتمكدن اوتورخدمتده حاضر اولميوبسوز حقوقلي مرخصليك سيزين حقوقوزده منظور اولونور .
گفتني است كه تاريخامضا اين سند 3/7/25 مي باشد – بنگريد ؛ سيري در تاريخ آموزش و پرورش شهرستان اهر/ابوالفضل دادور ؛ تبريز 1386 ؛ نشر ياران ؛ ص315
8- مصاحبه با دكتر هوشنگ منتصري رئيس پيشين دانشگاه تبريز –مجله ي فرهنگي و هنري بخارا/شماره 21-22 –آذر و اسفند 1380/
- در جزوه ای که به مناسبت هشتمین سال
تاسیس دانشگاه تبریز چاپ و نشر گردیده ؛ سال 1333 به عنوان هشتمین سال
تاسیس دانشگاه قید گردیده . در صفحه 42 همان کتاب موضوعی نوشته شده که جالب
است . این موضوع گزارشی است از شاه وقت ؛ محمد رضا پهلوی که چنین نوشته :
پس از عرض گزارش اعلیحضرت همایون شاهنشاهی
فرمودند : در سال 1325 فرصتی حاصل شد که از دانشگاه تبریز دیدن کنم و
آنروز فکر ایجاد تاسیسات لازم برای داشتن یک دانشگاه کامل در هر رشته پیدا
نشد ...
که 
ارسال نظر
