بيزيم آغيز ادبياتيميز دونيانين ان
زنگين اسكی خالق ادبياتيندادير. بوتون ميللتر آراسيندا اولدوغو كيمی بيزيمده
فولكلور خزينهميزده ائليميزين اوشاقلار و ناز بالالاری اوچون ياراتديغی بول ـ بول
اؤرنكلره راستلاشيريق.
فولكلوروموزدا اوشاقلار اوچون وئريلن
بؤلوملرده، زنگين مدنيته يييه اولان خالقيميزين، ايستك آرزی، كدر- سئوينج، عادت ـ
عنعنه و دونيا گوروشلو باخشيلارين گؤرمك اولور. بو ادبيات درين دوشونجه و پاك
احساسلارين تورهنيشی اولدوغو اوچون ديلين ايفاده طرزی ساده و تميزدير. اونون
اؤيرهديجی و بديعی اهميتی داها اؤنملی دير. آتالار سؤزو. باياتيلار، لايلالار،
تاپماجالار، ناغيلار، داستانلار، ماهنيلار، حكايهلر، اويونلار، اوخشامالار،
نازلامالار و ... قوللارين درين دوشوندوكده گؤروروك كی بونلارين يارانماسی
اوشاقلاريميزدا، ديله، ائله، يوردا و حياتا محبت باغليليقلارين آرتيريب گلهجك
ياشايشلارينا بوللو اومودلر تورهدهرك خالق دوشمنلرينه قارشی كينه و نفرت حسی
اويادير.
اوشاغين آنا قارنيندا ياشايان دؤورو:
آذربايجان خالقلاريندا اوشاق دونيايا
گلمهميش، هله آناسی بويلو اولان واختلار بئله بير عادتلری وار: بير قادين بويلو
چاغلارين كئچيرن زامان خصوصی ايله ايلك اوشاغينا بويلو اولاندا قوهوم اقريباسیله
ياخين دوستلاری اونو قوروياراق قارانليقدا يالقيز بوراخماييب حامام و قبير اوسته
تك گئتدييينی مصلحت گؤرمزلر. بو قادينين اوشاغی داها هوشلو و گؤزهل اولماق اوچون
اونون يئريكلمه دؤورونده یئمک ايستكلرين يئرينه يئتيريب و اوشاغين هر يوندن
قورونماسينا چاليشارلار.
دوغوش زامانی چاتديقدا اوشاق و آنايا
اولدوقجا دهير وئريب قيرخ گونه قدهر آنا و بالانی خطر و بلالردن قوروماغی
اؤزلرينه بير گؤره و سانارلار. اوشاغين گلهجكده؛ دانيشغي شيرين، واري چوخ و
عؤمرو اوزون اولسون دييه باشی اوسته؛ قند، قيزيل و چؤرهك قويارلار.
آد قويما گونو
كؤرپهنين يئددينجی گونو چاتديقدا
گونو آدلانيب قوهوملاری بير يئره توپلاناراق چاليب اويناملاق و شنليك دولو
ييغينجاقلاريندا ملی احساسلارينا داياناراق خالق قهرمانلارين اونوتماسينلار دييه
جوانشير، بابك، نبی، ستار و كؤكو ديلرينه باغلی اولان آدلاردان سئچيب اوشاقلارين
او آدلارين بيری ايله آدلانديرارلار.
دده قورقود بوي لاريندا اوشاق آنادان
اولدوقدا آد قويولمور. هر اوشاغين اجتماعی دهيری اونون جومرودلوك، قوچاقليق و ائل
اوچون چاليشمالاری اوزره سئچيلير. ائلين يامان گونلرينده خالقا يارديم ائتمهين
قورخاق و آياق دالی قويان اورهكسيزلره هر يئرده نيفرت و آلچاق گوز ايله ياناشيليب
و «مخنث» آدلانيرلار.
اوشاقلار حيات و ساواش مئيدانيندا
اؤزلريندن هنرله باجاريقلاين گؤسترديكده آدا لاييق اولورلار. اؤرنك اوچون: ديرسه
خان اوغلو؛ بوغایلا دويوشدوكده اونو يئره ووروب بوغازين كسندهن سونرا اوغوز بگلری
ييغيليب اوغلانی تحسين ائديب ددهم قورقود گلسين بو اوغلانا آد قويسون دئييرلر.
دده قورقود اوغلانين آتاسينا واريب بير نئچه تعريفدن سونرا: «بايندر خانين آغ
ميدانيندا بو اوغلان جنگ ائتميش دير. بو بوغا اؤلدورموش. سنين اوغلونون آدی بوغاج
اولسون. آديني من وئرديم، ياشينی آللاه وئرسين- دئدی.»
بو گون بيزيم خالقيميز اورهك دولو
اينام و آرزولارلا اؤز كئچمشينه داياناراق هئچ بير چتينليكلردن بويون قاچيرماييب «آماجلاری
يولوندا آجیلار عشق اولسون» دييه چوخلو مانعهلردن آشماليديلار.
خالقيميز اؤز دوغال حاقلارين
ياساقلاردان قورتاماق اوچون بوخوولانميش ووقارلارين اؤزگورلويه چاتديرماغا هر ساحهده
جانلاريندان مايا قويماغا حاضيرلانمالاری يئرلی اولاجاق.
ايراندا ايللر دير سيستملشميش بير
آخين تورك خالقی آراسيندا آنا ديل و وارليقلارينا سويوقلوق ياراتماغا جان آتماقدادير.
آنا ديل مكتبلرده تعليم اولونمادان ديل گوندهليك داياز دانيشيقلارا حصر ائديليب
سؤزجوكلر اونودولوب ديل يوخسوللاشير آرديندا دانيشانين باشينا قاخيج اولاراق
ديليني بؤتووكله آرادان آپارماغا چاليشانلارين يئرآلتی ايشلهييب يالان تبليغلرينه
اينانانلار آز دئييل كی، بو دورومون سونوجوندا يانليش دوشونن كيمسه اؤز كؤكلو
وارليغنا خبرسيز قاليب حقارت حيسی دوياراق اؤزو ايله ديلين دانماغا باشلايير.
اوشاغينا ائلينين گوزهل كؤكلو آدلارينين يئرنه هئچ توركون آغزيندا دوزگون دئييلمهين
فارس و يابانجی آدلار تاخيب و آنا ديلده دانيشماغی اسكيكليك ساناراق بير هويت سيز
شخص كيمی حيات سوروب و آخيرده ايكی مسجد آراسيندا نامازسيز ياشايير.
اوشاقلارا شعر اوخوماق اونلارين
فيكرلرين گوجلنديرمكده و بئش دويغولارين تحريك ائتمكده فايدالی اولور. اوشاق
روانلاری اوزره چاليشان بيلگينلره گؤره: بو ايش اوشاقلارين حيس و عاطيفهلرين
تربيت لنديريب و باشقا اينسانلارين حيسلی ايله تانيش اولماغا و آيری يؤندن باجاريق
و هيجانلارين كنترل دا ساخلاماغا و دانيشيق ديللرين گوجلنديرمك و درين خيالا ال
تاپماق، شعر اوخوماغين فايدالاريندان اولابيلر.
شعر اوخوماق؛ اوشاغين هوشلا قولاق
گوجون تقويت ائديب و اوندا گؤزلليكلره درين حس يارالدار. هر سؤزجويون اؤزونده
داشيديغی عاطيفی معنا اوشاغين ذهئنين گوجلنديريب و بوللو سؤزجوكلر اؤيرهنمهسينه
اؤنملی تاثير بوراخار. بو شعرلر خاص بير آهنگ ايله دئييلنده موسيقی هونر سئحر ياراديجی اولدوغو اوچون سسلرين دهيری
معنادان آرتيق اوشاغين روحوندا يئر سالير. ائله اوندانديركی بيزيم فولكلور
شعرلريميزده معنانادان باشقا ريتم و آهنگه اؤزهل بير يئر وئريليب.
لايلالار
«سوفرهنين ياراشيغي قوناق، ائوين
يارشيغي اوشاق» دئيهن آنالاريميزين چوخلو حيصهسی سودامهر اوشاغين اميزديرهندن
سونرا قيچلارينين اوسته، بئشييكده و يا قواغيندا ساخلاييب ياتيرماغا چاليشان زامان
اؤزل آهنگ ايله بير سيرا سؤزلر زمزمه ائديرلر، آنادان باشقا عائلهنين ديگر عضولری
او جوملهدن بؤيوك ننه، خالا، بی بی و باجی
كيمی ائوآداملاری آشاغيدا اؤرنك اوچون وئريلن سؤزلردن اوخويارلار.
لايلای بئشيگيم لايلای
ائويم ائشيگيم لايلای
سن گئت شيرين يوخويا
چكيم كشيگين لايلای
لايلای دئديم ياتاسان
قيزيل گوله باتاسان
قيزيل گولون ايچينده
شيرين يوخو تاپاسان
لايلای دئديم گونده من
كولكدهده سن گونده سن
ايلده قوربان بير اولار
سنه قوربان گونده من
نازلامالار
«اوشاغی يئمك يوخ سئوينج بؤيودهر»
آتا- بابالاريميز درين دوشونجهلريندن تورهنن بو سؤزه آرخا دوران اوشاق
نازلامالاری آذربايجان فولكلوروندا باشقا بير بؤلومدور، كی كؤرپهلری شنلنديرمك و
آتا ـ آنا محبتينين بال بولاغيندان اونالارا داديزديرماق هدفی ايله آچيق و گولر
اوزله ايفاده اولونار. بئله بير نازلامالاری دينلهين اوشاق گولش قاباق و مهربان
بير اينسان كيمی ديرچهليب بويا ـ باشا چاتار.
بالاما قوربان اينكلر
بالام هاچان ايمكلر
بالاما قوربان ايلانلار
بالام نه واخت ديلآنلار
سود ديبی، قايماق ديی
قوربانين اولسون بی بی
سود يالا، قايماق يالا
قوربانين اولسون خالا
آتين توتون بو بالانی
شكره قاتين بو بالانی
تولوق سنی آسايديم
ياغين تاسا باسايديم
بالام بؤيوك اولاندا
قوپلو قازان آسايديم
چالخالان، چالخالان ياغ اولسون
بالام يئييب ساغ اولسون.
آغي
اؤز كؤرپهلرين «لايلالار» و «نازلامالار»
لا بويا- باشا چاتديران آنالار، بير واختدا ايتيرديگی اورهك بندلری و
اؤلولولرينه آغيتلار دئيه ياس توتارلار.
آغاجدا خزل آغلار
ديبينده گؤزهل آغلار
بالاسی اؤلن آنا
سرگردان گزهر آغلار
تاپماجالار
تاپماجلار بيزيم اوشاق آغيز
ادبياتيميزين زنگين بير قولودور، سنهلری آشيب گلن تاپمماجالار ديلدن ـ ديله گزيب
هئچ واخت يئنی لييين الدن وئرمهميشلر. تاپماجالارين ظاهيرده ساده اولدوقلارينا
باخماياراق درين مضمون داشييرلار. اوشاقلار اونلارين يانيتين تاپماق اوچون درين
فيكره دالماق مجبوريتينده قاليب و بو يول ايله بيليكله دوشونجهلرين
يئتگينلشديرمهيه چاليشارلار.
دئمك تاپماجالار؛ اؤيرنمك، هوش،
باجاريق و ... ساحهلرده هامی اينسانلارا اؤزلليكله اوشاقلاريميزا اؤنملی بير كمك
ائدن اولابيلر.
ياهالماجالار اوشاقلارين هوشون سيناماق
و اونلارين بئينين آرتيق چاليشديرماق اوچون ووجودا گليب و عموميتله شعر ديلی ايله
ايفاده اولونماسينا گؤره، آهنگيله دئييلديكه اوشاق چاليشار جاوابی تاپمادان اؤنجه
اونو اؤيرهنيسن. ياهالماجالاری اؤيرهنن اوشاق اؤز تای توشلارين باشينا توپلاييب
بو نوعيله فيكيرلرين چاخناشديريب هوشلارين سينار.
او نه دیر ايكی دير هر جاندا
لاكن اوچ اولار هر حيواندا
مصره گئتديم گؤرمهديم بر دانهسی
شاميده گؤردوم دوروب اوچ دانهسی
سندهوار، منده وار، آدام دا يوخ
جومله ده وار، دئسم عالمده يوخ
بير ايكی او چدن زياده اولماميش
دؤردونو عالمده هئچ كس گؤرمهميش
(نوقطه)
دويمهلی سؤزلر
دويمهلی سؤزلرده بير يا ايكی حرفين
تكرار گلمهسی (تنافر حروف)، اونو تلفظ ائدهنی كاريخديريب يالنيشا سالماق و بو
ايشله ائشيدنلرين گولمكلرينه سبب اولماق ايلك آماج دير.
دويمهلی سؤزلرده بير حرفين آرديجيل
يئر توتماسی ايلك دؤنه دئييلنده؛ ديل آغيزدا راحتجاسينا دولانماييب و يالنيش سؤز
آغيزدان چيخماسينا سبب اولار. آنجاق اوشاقلار چاليشارلار دويمهلی سؤزلریدئين
زامان آرتيق هوشلارين ايشله ساليب و سؤزجوكلری دوز تلفظ ائتسينلر.
هر بير ميللتين ايچينده اوشاقلاری
اوچون اويونلاری اولدوقدا تورك خالقينين ايسه اؤز اوشاقلارينا بوللو اويونلاری وار
بو اويونلار يالنيز باش قاتيب واخت سووماقدان اؤتری يارانماييب. آذربايجان هاوا
دورومون نظرده آلاراق خالقينين اينانج و ياراديجيليقلا ريندان گوج آلان جسمی و روحی
ساغلامليقلارا سبب اولان بو اويونلارين هر بيريسی بير آماجي ايزلهيهرك
اوشاقلارين توپلومسال ياشاماق، هر ساحهده بئينی ايشه سالماق، خالقی و وطنی سئويب
اونا يييه دورماق و ... حيسلری گوجلنديرمك اوچون يارانيب.
آذربايجان اوشاق اويونلاريندا ايشه
آپاريلان نسنه چوخ ساده و ابتدايی اولوب و اويون قورتولدوقدا هئچ كيمسهده اويون
وسيلهسينه يييهليك حسی يارانماز. اؤرنك اوچون: «بئش داش، قوندوم- كؤچدوم، آياق
جيزيق، اتهيه داش قويدو، ايپ كئچدی، ايينه ـ ايينه، گيزلن- قاچ، گؤزده قولاق،
كباب ـ كباب، ناققيشلی و ...» اويونلاريندا هئچ بير اؤنملی وسيله آرادا اولمادان
ساعاتلار اوشاقلاردا شنليك تؤرهديب، روحلارين تميزلهيهرك فيكيرلرينين آيدينلانديرار.
بو گون بو اويونلارين چوخو،
ياشليلاريميزين يادداشيندا ياشاياراق نه يازيقلاركی اوشاقلاريميزا منتقل اولماييب
و اونودولوب آرادان گئتمكده دير. نه ياخشی اولاردی گونوموزون مدرن اويونلاری
يئرينه اؤز اسكی و آتا ـ بابالاريميزدان قالان اويونلاری اوشاقلاريمیزا اؤيرهديب
عصبی خستهليك گتيرهن كامپيوتر اويونلاری و يوخاری قيمته آلينان اويونچاقلاردان
جان قورتاريب ساغلامليق وئرهن اويونلاريميزا يييه دوراق.
ناغيل، داستان، حيكايه
آذربايجان فولكلورونون ديقت مركزينده
دوران قوللاردان بيری ده ناغيل، داستان و حكايهلردير. كی اونلاردا يئر سالان
فيكير اوشاقلار و يئتيشمكده اولان گنج نسيلين دوزگون تربيهسی اوچون ايلك آماج
دير. اوشاقلارين معنوی صافليغينا يئرلی ياناشماق، آتا ـ بابالارميزی دريندن
دوشوندورموش و ايلك نؤوبه اونلاری دوغما وطنه، بركتلی تورپاغا، باغلاماغا چاليشميش
و نهايت بؤيوكلره حؤرمت ائتمك، هاميا محبتلی اولماق، يوخسولدان ال توتماق، اورهيی
گئنيشلیيی، الی آچيق ليق، باشقاسينين دردينه اورتاق اولماق كيمی اخلاقی داوراينشا
آشئيلاميشلار.
فولكلوروموزون بو نوع قوللاريندا بير چوخ عبرت
آميز احوالاتلارا تصادف ائديريك كی، اوشاقلار، يئنی يئتمه و گنجلره دوز يول
گوسترير، اونلاری چتين آنلاردا دؤزوملو اولوب و عاغيلی يولو سئچمهيه يؤنهلدير،
جهالت و گئريليكدن اوزاقلاشديرماغا مثبت شرايط يارالدير.
وطن پرورليك حيسلری يارالدان اوشاق
فولكلوروموزون ناغيلار قولوندا؛ يوردوموزون صلابتلی داغلارين، چؤللر قولاغينا
ماهنيلار اوخويان چايلارين، شهر و كندلريميزين دوزنلرينين تصويرنی ائله باجاريقلا
گوستريبلركی اوشاقلار دينلهديكجه شووقا گليب اونلاری سئوير، طبيعتين قوينوندا
گزمك، گؤزلليكلری اؤز گوزلری ايله گؤرمك ايستهييرلر. آغيز ادبياتيميزين بو
فورماسيندا اؤلكهميزين مئشهلرينده، چؤللرينده، دوزهنلرينده دولاشان وحشي
حيوانلارين، قوشلارين سسي ائشيديلير و گولل- چيچهكلرينين عطری دويولور.
بيزيم عائيله دوروموموزدا اوشاقلارين
تعليم و تربيهلری آتالاردان آرتيق آنالارين بوينونا دوشوب، آنا هر اينسان اوچون
ايلك اوستاد سانيلاراق، اوشاغين ديرچهليب بويا- باشا چاتماغی اوچون اؤز ووجودون
شام كيم يانديريب تجروبهلرين ميننت سيز
بالاسينا بوراخير. عموميتله قيسا اولان ناغيل، حكايه و داستانلار اوشاقلار ياتاغا
گئدن واختلار آنالار ديلی ايله دئييلر باشقالاری ايسه؛ قيش گئجهلری بوتون عائيله
عضولری بير يئره ييغيلان زامان بؤيوك ننهلر، آتالار يا بابالارين حرارتلی ديلی
ايله نقل ائديلير. گاهدان ناغيلارين لازيم گلن يئرلرينده، نئی يا سازدان دا
فايدالانيلير. ناغيلين اؤزوندن قاباق بير اؤن سؤز يا مقدمه دئييلركی آذربايجاندا
(ناغيلار ياراشيغی يا دؤشمه) آدلانار.
بو مقالهنين حووصلهسی چكمهدن قيسا
و اوزون ناغيلار اؤيرنهييندن واز كئچديك. اوشاقلار اوچون سؤزلريميزين چوخلو
دئييلمز قالدی. آرتيرمالييام اوشاق ماهنیلاری و اونلاردا اولان گؤزل آهنگلر اوشاق
فولكلوروموزون ان اؤنملی بير حيصهسين تشكيل ائدير بو قونودا آراشديرمالار،
بيلگينلريميزين اطرافلی چاليشمالارين طلب ائدير.
سون سؤز
آيديندير اينسانلارين بيرـ بيرينه
اولان موناسيبيتی آنادان گلمه دئييل. ياشاديغی كوتله آراسيندا اونلاری بوروين
اجتماعی ـ اقتصادی شرايطدن آسيلی دير. بيلگینلره گؤره: شرايط ده ييشديكجه، اقتصادی
موناسيبتلر دهييشديكجه آداملارين باخيشلاری، اونلارين معنوياتیدا دهييشير.
آذربايجاندا ياشايان خالقلارلار
باشقا يئرلرده حيات سورهن ميللتر ايله كوكلو فرقلر وار. همين كوتلهوی
قورولوشلاردا ياشايان آداملارين باخيش و حيسلری آيری خالقلاردان سئچيلر. اخلاق،
داورانيش و دونيا گؤروشلری باخيميندان يقين كی بير اولابيلمزلر. اؤز ائل ـ
اوباسينا باغلی اولان و دوغما يورودوندا چاليشيب اؤز آنا ديلينده دانيشان آداملار
هئچ واخت وطن، ديل و وارليقلارينا لاقئيد قالا بيلميرلر. اونو اورهكدن سئويب و
دردلرينه اورتاق اولورلار. لازيم گلديكده وارليقلاری يولوندا بئله جانلاريندان دا
اسيرگهميرلر. آنجاق اجتماعی محيط و سياسی قورولوش دهييشديكجه آداملارين
داورانيشيدا دهييشير.
یوخاریدا گئدهن فيكره اينام وارسا؛
بو گون اوز اجتماعی و سياسی دوروموموزو دريندن دوشونوب و اوشاقلاريميزی اؤز كؤكلو
مدنيت و وارليقلارينا وارماليييق. اونلاری دوغال حاقلاريندان محروم ائديب بير
قوندارما و يابانجی حالا سالانلارين قارشيندا منطقی شكيلده دايانمالی و
بالالاريميزين اؤز كؤكلری و اونو تمثيل ائدن مدنيت قوروشونا داير محبت حيسی، ظولمت
و اسارت دونياسينا، انسانين انسان طرفيندن استثمار ائديلمهسينه نفرت حيسی و خالقی
دوشونوب، فردی باجاريقدان گوج آليب ياراديجيليق و جوشغونلوق حسی ياراتماق دانيلماز
گؤرهولردن سانيلا بيلر.